Anayasa Türleri ve Türkiyede Anayasa Hareketleri


Anayasa-Turleri-Turkiyede-Anayasa-HareketleriAnayasalar değiştirilme usülleri itibariyle yumuşak anayasa ve sert anayasa, içerikleri ve düzenledikleri hükümler itibariyle de çerçeve ve kazuistik anayasa, hukuk dünyasında temsil edildikleri irade şekillerine göre yazılı ve yazısız anayasa olmak üzere çeşitli sınıflara ayrılırlar.

 A Yumuşak Anayasa – Sert Anayasa


1) Yumuşak Anayasa: Kanunlarla aynı usulde ve aynı organlarca değiştirilebilen anayasalardır. Yasama organı bir kanun yapar gibi anayasa yapabilmektedir. Yazılı anayasası olamaması sebebiyle İngiltere, anayasayı değiştirme yöntemi belirtilmediği için 1921 anayasası yumuşak anayasaya örnektir.

2) Sert Anayasa: Kanunlardan farklı organlarca düzenlenen ya da daha zor usullerle değiştirilebilen anayasalardır.
Sert olmayan anayasanın belirtileri şunlardır;

  • Değiştirilemeyen Maddelerin Olması
  • Halk Oylaması Usulüne Yer Vermesi
  • Değiştirilebilmesi İçin Özel Bir Çoğunluk Araması
  • Kabulünden İtibaren Belirli Bir Süre Değiştirilmesinin Yasaklanması


B Çerçeve Anayasa – Kazustik Anayasa


1)      Çerçeve Anayasa: Sadece genel ilkeleri ve çerçeveyi ortaya koyup uygulamayı kanunlara bırakan anayasadır.En önemli özelliği sadece genel ilkeleri belirtip ayrıntıya girmemesi nedeniyle çağa çabuk ayak uydurabilmesi, kolay güncellenebilmesidir.
2)      Kazustik Anayasa: Genel ilkelerle yetinmeyip ayrıntılı düzenlemelere inen anayasadır. Kazustik anayasada kanunlara bırakılabilecek pek çok konu düzenlenmiştir. 1961 ve 1982 anayasaları kazustik anayasaya örnektir.

C Yazılı Anayasa – Yazısız Anayasa


1)      Yazılı Anayasa: Anayasa içerisinde olması düşünülebilecek kuralların yetkili bir organ tarafından belirli bir belge içerisine toplanmasıdır. Yönetenlerin yetkileri ve sınırlarının belirtilmesi, temel hak ve özgürlüklerin somut kurallarla güvence altına alınması gibi.(Türkiye Fransa Abd)
2)      Yazısız (Teamüli) Anayasa: Toplumda uzun süredir kesintisiz olarak tekrarlanan uygulamaların zaman içerisinde bağlayıcılık kazanmasıyla oluşan anayasalardır. Tek bir belge içerisine toplanmış olmamasına rağmen bu kurallara çok eski zamandan beri uyulmaktadır. Teamüli anayasanın en önemli örneği İngiliz anayasasıdır.

ANAYASA VE İKTİDAR TİPLERİ


Anayasayı değiştirme güçlerine göre siyasi iktidarlar kurucu ve kurulu iktidarlar olmak üzere ikiye ayrılırlar. Kurucu iktidar ise asli kurucu iktidar tali kurucu iktidar olmak üzere ikiye ayrılır.
Bir devletin anayasasını yapan veya değiştiren, o devletin temel siyasi yapısını belirleyen iktidara kurucu iktidar denilir. Kurulmuş iktidar ise kurucu iktidarın anayasada belirtmiş olduğu sınırlar çerçevesinde devletin çeşitli hukuki yetkilerini kullanan iktidardır.

Kurucu iktidar iki şekilde ortaya çıkar; Asli kurucu iktidar Tali kurucu iktidar.
Asli Kurucu İktidar: Bir ülkenin siyasal rejiminde darbe, ihtilal, ülkenin parçalanması vb durumlar olmuşsa, bu kesintiler nedeniyle hukuk boşluğunun doğması durumunda ortaya çıkar. Bu durumda iktidarı elinde bulunduran güç yeni anayasayı yaparken bağlı olduğu, kendini sınırlandıran hiçbir hukuk normu yoktur. Bu anlamda asli kurucu iktidar sınırsız ve hukuk dışı bir gerçekleşmedir.

Tali Kurucu İktidar: Bir ülkenin anayasasının belirli maddelerinin o anayasada belirlenmiş usullere uyularak değiştirilmesidir.Bu bakımdan tali kurucu iktidar sınırlanmış bir iktidardır. Özetle; Anayasayı değiştirme yetisi, değiştirmek istediği anayasa ile sınırlanmış iktidara tali kurucu iktidar denilir.



TÜRKİYEDE ANAYASA HAREKETLERİ



1876 KANUN-U ESASİ


  • Yazılı ilk Türk Anayasasıdır
  • Çift meclisli bir parlamento benimsenir
  • Meclis-i Ayan ve Meclis-i Mebusan
  • Seçimler 4 yılda bir yapılır
  • Milletvekili seçilme yeterlilikleri 30 yaş ve Türkçe bilmektir.
  • Yasama dokunulmazlığı düzenlenmiştir
  • Uniter Devlet sistemi
  • Yerel yönetimler ilk kez düzenlenir
  • Padişahın meclisi fesih hakkı vardır
  • Padişahın sürgün ve sansür hakkı vardır
  • Hükümet padişaha karşı sorumludur
  • Padişahın mutlak veto yetkisi vardır


1921 TEŞKİLAT-I ESASİYE


·         Temel hak ve hürriyetlere yer vermez şekli anayasadır
·         Yargıya yer vermez
·         Meclis hükümeti sistemini benimser
·         Teknik anlamda kolektif sorumlu bir yürütme bulunmamaktadır.
·         İcrai vekiller bulunur
·         Bakanlar tek tek meclisin içinden seçilir
·         Meclis başkanı aynı zamanda hükümet başkanıdır.
·         Seçimler 2 yılda bir yapılır
·         Tek yumuşak + Tek çerçeve anayasadır
·         Yerinden yönetim anlayışı benimsenir
·         1876 yürürlükten kaldırılmadı. (1921- 1924 arası çift anayasa)
·         Milli egemenlik anlayışı benimsenir

      Yapılan Değişiklikler:
  • 1934 Kadınlara genel seçimlerde seçme ve seçilme hakkı verildi
  • 1930 Belediye
  • 1933 Muhtarlık
  • 1934 Vekillik

1961 ANAYASASI


  • Çoğulcu demokrasi anlayışı benimsenir
  • İnsan haklarına dayalı model benimsenir. (Günümüz anayasası insan haklarına saygılı)
  • Kuvvetlerin yumuşak ayrılığı benimsenir. (Parlamenter sistem)
  • Çift meclis sistemi var. (Senato atama ve seçimle, meclis seçimle gelir)
  • Senato 7 yılda bir meclis 4 yılda bir seçimle gelir
  • Cumhurbaşkanı 7 yılda bir seçilir.
  • Amayasa mahkemesi kuruldu
  • Milli güvenlik kurulu kuruldu
  • Devlet planlama teşkilatı kuruldu (2011 yılında kalkınma bakanlığına dönüştü)
  • Sosyal devlet, Demokratik devlet, Hukuk devleti ilkelerine ilk kez yer verildi.

      1971-1973 Değişiklikleri

  • TRT özerkliği kaldırıldı
  • Üniversitelerin özerkliği daraltıldı
  • Devlet güvenlik mahkemeleri kuruldu (2004te kapatılmıştır)
  • Askeri yüksek idare mahkemesi kuruldu (2017’de kapandı)
  • Bakanlar kuruluna KHK çıkarma yetkisi tanındı
  • Siyasi partilere devlet yardımı öngörülmüştür.

1982 ANAYASASI


Rasyonelleştirilmiş parlamenterizm benimsenir
En sert ve en kazustik anayasadır
Daha az katılımcı bir demokrasi anlayışı benimsenmiştir
Yürütme güçlendirilmiştir
Bir geçiş dönemi öngörülmüştür

DEVLETİN TEMEL NİTELİKLERİ


1)      Cumhuriyerçilik: 1924,1961,1982 anayasalarının değiştirilemeyen ortak tek maddesi Devletin Şeklidir.
2)      Atatürk Milliyetçiliğine Bağlılık: Subjektif ırkçılıktan uzak, birleştirici bir milliyetçilik.
3)      İnsan Haklarına Saygılı Devlet: Temel hak ve hürriyetler anayasal güvence altındadır. 1961 anayasasında insan haklarına dayalı model benimsenmiştir.
4)      Uniter Devlet: Devlet ile millet bölünmez bir bütündür.
5)      Laiklik: Mutlak inanç özgürlüğüne dayanan, din kurallarının devlet yönetimine doğrudan etki etmediği, devletin resmi dininin olmadığı, inanç özgürlüğüne saygı duyulan devlet anlayışıdır. Ancak ibadet hürriyeti anayasa madde 14 ile sınırlandırılabilir.
6)      Eşitlik İlkesi: Eşitlik ilkesi Anayasanın 10. maddesinde düzenlenmiştir. Eşitlik ilkesinin bu ilkeden yararlananlar açısından bir temel hak yani eşit işlem görmeyi ya da ayrım gözetilmemesini isteme hakkı doğurduğu kuşkusuzdur. Kanun önünde eşitlik ilkesi tüm yurttaşların her yönden her zaman aynı tutulmaları zorunluluğu içermez. Birtakım yurttaşların farklı kurallara bağlı tutulmaları haklı bir nedene dayanıyorsa böyle bir durumda kanun önünde eşitlik ilkesine uyulmadığı söylenemez. Örneğin: Şehit ve gazi yakınlarına yapılan pozitif ayrımcılık.
7)      Demokratik Devlet İlkesi:Demokratik devletin evrensel manada vazgeçilmez şartları şunlardır;

·        Etkin siyasal makamlar seçimle belirlenmelidir
·        Seçimler düzenli aralıklarla yapılmalıdır
·        Seçimler genel oya dayanır ve serbesttir
·        Birden çok siyasi parti vardır
·        Muhalefetin iktidar olma şansı mevcuttur
·        Vatandaşların tümünün temel hakları korunup güvence altına alınmıştır

Anayasamızda Demokratik Seçim ilkelerine ilişkin Kabul Edilen Esaslar;

Genel Oy İlkesi: Herkesin seçimlere katılabilmesi ilkesidir. Genel oy ilkesi 1934’te kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınmasıyla uygulamaya geçmiştir.

Seçimlerin Serbestliği İlkesi: Seçmenlerin baskı ve tehtid altında olmadan hür iradeleri ile seçim yapmasıdır. Ülkemizde serbest oy ilkesi uygulanmaz, oy kullanma işlemi ödev olarak görülür ve oy kullanmayana yaptırım uygulanır.

Eşit Oy İlkesi: Herkesin tek oy hakkına sahip olması ilkesidir.

Tek Dereceli Seçim: Seçmenlerin doğrudan doğruya temsilcilerini seçmesi ilkesidir.

Gizli oy, Açık sayım ve Döküm İlkesi: Gizli oy ilkesi seçmenin tek başına  oy kullanabileceği yer sağlanmasını belirten, açık sayım ve döküm ilkesi kullanılan oyları kamu huzurunda açık şekilde döküp sayma işlemidir.

Seçimin Yargı Organlarının Yönetiminde Yapılması: Anayasanın 79. Maddesine göre seçimler yargı organlarının genel yönetim ve denetimine bırakılmıştır.

8)      Sosyal Devlet İlkesi: Sosyal devlet sosyal barışı ve sosyal adaleti sağlamak amacıyla devletin sosyal ve ekonomik hayata aktif müdahelesini gerekli gören bir kavramı ifade eder.

      Sosyal Devletin Genel Amaçları:

  • Gelir ve servet farklılıklarının azaltılması
  • İşsizliğin önlenmesi
  • Herkese insan onuruna yaraşan asgari bir yaşam düzeyi sağlamak
  • Sosyal güvenliğin sağlanması

9)      Hukuk Devleti İlkesi: Anayasamızın 2. Maddesinde cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan Hukuk devleti ilkesi en kısa tanımıyla vatandaşların hukuki güvenlik içinde bulundukları, devletin eylem ve işlemlerinin hukuk kurallarına bağlı olduğu bir sistemi anlatır. Bu ilke özü itibariyle devletin işlemlerinin hukuk kurallarına bağlılığını ifade etmektedir.

      Hukuk Devletinin Unsurları:
  • İdari işlemlerin yargısal denetimi
  • Yasama işlemlerinin yargısal denetimi, anayasal yargının mevcudiyeti
  • Yargı bağımsızlığı
  • İdarenin mali sorumluluğu
  • Kuvvetler ayrılığının benimsenmesi
  • Kanuni hakim güvencesi (hiç kimsenin tabi olduğu mahkemeden başka mercii önüne çıkarılmaması)

10)  Başlangıçta Belirtilen Temel İlkeler:
  • Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlılık,
  • Atatürk milliyetçiliği,
  • Atatürk medeniyetçiliği,
  • Çağdaş medeniyete ulaşma azmi,
  • Milli egemenlik,
  • Milli menfaatlerin üstünlüğü,
  • Anayasanın ve hukukun üstünlüğü,
  • Hürriyetçi demokrasi,
  • Kuvvetler ayrılığı,
  • Yurtta sulh, cihanda sulh ilkesi,
  • Türk varlığının devleti ve ülkesiyle bölünmezliği,
  • Laiklik,
  • Her Türk vatandaşının temel hak ve hürriyetlerden yararlanacağı,
  • Her Türk vatandaşının onurlu bir hayat sürdürme ve maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı,
  • Her Türk vatandaşının milli varlığa karşı hak ve ödevlerde, nimet ve külfetlerde ve millet hayatının
  • her türlü tecellisinde ortak olduğu, ilkelerini çıkararak normatif değerde kabul etmiştir.

Yorum Gönder

0 Yorumlar